Gelir-gider tahmini, bütçe-gerçekleşen karşılaştırması ve sapma olduğunda genel kurulun rolü.
Kooperatifin bir yılı, genel kurulun onayladığı işletme projesiyle başlar. Bu belge kooperatifin “bu yıl ne yapacağız, bunun için ne kadar paraya ihtiyacımız var ve bu parayı kimden, nasıl toplayacağız?” sorularına verdiği cevaptır. Bu yazıda işletme projesinin bölümlerini ve yıl içinde bütçenin nasıl izlendiğini anlatıyoruz.
İşletme projesinin bölümleri
1. İş programı: Yıl içinde hangi blokta hangi iş kaleminin yapılacağı. 2. Gider bütçesi: Hakediş, malzeme, proje, harç, yapı denetim, yönetim, banka ve vergi giderlerinin aylara dağılımı. 3. Gelir bütçesi: Aylık aidat, ara ödeme, gecikme faizi ve mevduat getirisi tahminleri. 4. Nakit akışı: Hangi ay kasada ne kadar para olacağı. 5. Aidat tarifesi: Gelir bütçesini karşılayacak aylık tutarlar ve ara ödeme takvimi.
Gider bütçesi nasıl hazırlanır?
En büyük kalem yüklenici hakedişidir. Yıl içinde yapılacak iş programı, sözleşme birim fiyatlarıyla çarpılır ve beklenen fiyat farkı eklenir. Diğer kalemler geçmiş yılların gerçekleşmesinden ve sözleşmelerden hareketle tahmin edilir. Beklenmedik giderler için küçük bir pay ayrılması önerilir.
Bütçe-gerçekleşen tablosu
Yıl boyunca her kalemin planlanan tutarı ile gerçekleşen harcama karşılaştırılır. Temeldaş’ın 2026 tablosu şeffaflık sayfasında güncel olarak yayımlanır. Tabloyu okurken “orantılı plan” sütununa dikkat edin: yılın ilk on ayında bir kalemin yıllık bütçenin yaklaşık onda sekizini harcamış olması beklenir.
| Kalem | Yıllık plan | Orantılı plan (10 ay) | Gerçekleşen | Durum |
|---|---|---|---|---|
| Malzeme | 13,5 M ₺ | 11,3 M ₺ | 9,7 M ₺ | Plan altında |
| Yapı denetim | 3,7 M ₺ | 3,1 M ₺ | 2,8 M ₺ | Plan altında |
| Yönetim ve personel | 9,9 M ₺ | 8,3 M ₺ | 8,4 M ₺ | Planda |
Rakamlar bu demonun örnek verisidir.
Sapma neden olur?
Hakediş kalemi bütçeyi aşıyorsa bu çoğu zaman inşaatın hızlandığını gösterir; bu iyi bir haberdir ama kasanın buna dayanıp dayanmadığına bakmak gerekir. Bir kalem bütçenin çok altında kalıyorsa ya iş yapılmamıştır ya da fatura henüz gelmemiştir. Önemli olan sapmanın nedeninin açıklanmasıdır.
Sapma büyükse ne olur?
Yönetim kurulu, genel kurulun onayladığı bütçeyi kendi başına önemli ölçüde aşamaz. Büyük sapmalarda iki yol vardır: diğer kalemlerden aktarma yapmak (ana sözleşme izin veriyorsa) ya da işletme projesini revize ederek genel kurulu toplamak. Ara ödeme ihtiyacı doğarsa bu da genel kurul kararıyla belirlenir. Tarifenin bütçeyle ilişkisini aidat yazımızda anlattık.
Nakit akışı ve banka bakiyesi
Kâğıt üzerinde dengeli bir bütçe, nakit akışı kötüyse yine sorun çıkarır. Örneğin büyük bir hakediş ara ödemenin vadesinden önce gelirse kasa geçici olarak sıkışabilir. Bu nedenle işletme projesi aylık nakit akışını da göstermeli, banka bakiyesi her ay izlenmelidir. Temeldaş’ta ay sonu bakiyesi açık defterde gelir ve gider sütunlarının yanında çizgi olarak görünür.
Denetim kurulunun rolü
Denetim kurulu, bütçe-gerçekleşen karşılaştırmasını her raporunda inceler ve açıklanmamış sapmaları bulgu olarak yazar. Denetim raporu yazımız bu bulguların nasıl okunacağını anlatıyor.
Gelir tahmini nasıl yapılır?
Gelir bütçesinin en kritik varsayımı tahsilat oranıdır. Bütün ortakların her ay vadesinde ödeyeceğini varsaymak iyimser bir tahmindir; geçmiş yılların gerçekleşen oranına bakarak daha gerçekçi bir oran kullanılır. Temeldaş’ta son on iki ayın vadesinde tahsilat oranı şeffaflık sayfasında ay ay yayımlanır. Gecikme faizi gelirini bütçeye eklemek de dikkat ister: faiz geliri, gecikmenin bir sonucudur ve bütçenin ona dayanması doğru değildir. Mevduat getirisi ise kasadaki paranın ne kadar süre bekleyeceğine bağlıdır.
Yılın ortasında bütçe revizyonu
Bazen yılın ortasında beklenmedik bir gelişme olur: büyük bir fiyat artışı, ek bir ruhsat harcı ya da iş programında köklü bir değişiklik. Bu durumda yönetim kurulu revize bir işletme projesi hazırlar ve olağanüstü genel kurula götürür. Revizyonun gerekçesi, eski ve yeni rakamların karşılaştırması ve aidata etkisi tek sayfada özetlenmelidir. Ortaklar revize bütçeyi oylarken önceki yılın tahminlerinin ne kadar tuttuğuna da bakmalıdır.
Bütçe tablosunu portalda okumak
Şeffaflık sayfasındaki bütçe tablosunda her kalem için yıllık plan, orantılı plan ve gerçekleşen tutar çubuk olarak gösterilir. Çubuğun dikey çizgisi orantılı plana denk gelir; çubuk bu çizgiyi geçmişse kalem, yılın bu noktasında beklenenden fazla harcanmış demektir. Kırmızı gösterilen kalemler yüzde yüzü aşanlardır. Tablonun altındaki not, sapmanın nedenini kısaca açıklar.
Bir sonraki yılın projesi
Yılın son çeyreğinde yönetim, bir sonraki yılın işletme projesini hazırlamaya başlar. Bu taslak, o yılın gerçekleşen rakamlarından, kalan iş programından ve yükleniciyle yapılan fiyat görüşmelerinden beslenir. Taslağın genel kuruldan önce ortaklara gönderilmesi, toplantıda daha bilinçli bir tartışma yapılmasını sağlar. Temeldaş’ın 2027 işletme projesi Kasım genel kurulunun gündemindedir.
Genel kurula hazırlanırken
- Geçen yılın bütçe-gerçekleşen tablosunu isteyin. - Yeni işletme projesindeki iş programını ilerleme panosuyla karşılaştırın. - Gelir tahmininde tahsilat oranının gerçekçi olup olmadığına bakın. - Ara ödeme takvimini ajandanıza ekleyin.
